Porselein is een van de meest bijzondere materialen die de mens ooit heeft gemaakt. Het is tegelijk breekbaar en sterk, wit en toch doorzichtig in het licht, simpel van buiten maar complex om te maken. Bijna iedereen heeft het thuis: een kopje, een schaal, een figuurtje op de kast. Toch weten maar weinig mensen hoe dit materiaal ontstaat, waarom het zo geliefd is en wat je er zelf mee kunt doen.
Hoe dit bijzondere materiaal gemaakt wordt
De basis van porselein is kaolien, een fijn wit kleisoort dat ook wel porseleinaarde wordt genoemd. Dit materiaal wordt gemengd met kwarts en veldspaat en daarna gevormd tot een gewenste shape. Vervolgens gaat het op zeer hoge temperatuur de oven in, soms tot meer dan 1.400 graden Celsius. Door die hitte smelt het materiaal gedeeltelijk samen en ontstaat er een dichte, gladde massa die nauwelijks water doorlaat. Dat maakt het anders dan gewoon aardewerk, dat poreuzer is en minder sterk. Het eindresultaat is een materiaal dat licht doorlaat als het dun genoeg is, wat keramiekliefhebbers “translucent” noemen. Die eigenschap is meteen een van de mooiste kenmerken van fijn serviesgoed.
Een lange geschiedenis vol handel en geheimen
China maakte al porseleinen voorwerpen in de 7de eeuw na Christus. Eeuwenlang wist niemand buiten China precies hoe het gemaakt werd. Europese kooplieden waren er dol op en betaalden er enorme bedragen voor. Het materiaal werd dan ook wel “wit goud” genoemd. Pas in 1708 ontdekten twee Duitse onderzoekers, Johann Friedrich Böttger en Ehrenfried Walther von Tschirnhaus, het recept in Meissen. Daarna verspreidden porseleinfabrieken zich door heel Europa. In Nederland groeide Delft uit tot een belangrijk centrum voor handgeschilderd aardewerk. Het beroemde Delfts blauw, met zijn kenmerkende blauwe motieven op een witte ondergrond, is wereldwijd nog steeds bekend. Royal Delft in Delft is de enige overgebleven fabriek uit de 17de eeuw die dit traditionele werk nog steeds maakt.
Schilderen op porseleinen oppervlakken
Veel mensen weten niet dat je zelf op porseleinen voorwerpen kunt schilderen. Dat doe je niet met gewone verf, maar met speciale opglazuurverf. Die verf wordt na het schilderen gebakken in een oven, zodat de kleur blijvend vastzit op het oppervlak. Zonder dat bakproces blijft de verf kwetsbaar en gaat het er snel af. Workshops waar je dit leert, zijn steeds populairder. Bij het Royal Delft Museum in Delft kun je bijvoorbeeld een traditionele tegelworkshop volgen en zelf een blauw tegeltje beschilderen. Ook andere ateliers in Nederland bieden cursussen aan voor beginners en gevorderden. Het schilderen vraagt geduld, want de verf gedraagt zich anders dan je gewend bent van waterverf of acryl. Toch is het toegankelijker dan veel mensen denken, ook voor wie nog nooit eerder heeft geschilderd.
Porseleinen voorwerpen in huis gebruiken en bewaren
Fijn servies heeft de naam kwetsbaar te zijn, maar dat hangt sterk af van de kwaliteit en de dikte. Dunwandig theegoed breekt inderdaad sneller dan dikker keukenaardewerk, maar stevig porseleinen servies gaat decennialang mee als je er zorgzaam mee omgaat. De meeste porseleinen voorwerpen kun je wassen in de vaatwasser, al is dat bij handbeschilderde stukken niet aan te raden. De hitte en het sterke reinigingsmiddel tasten de verf aan. Bewaar bijzondere stukken bij voorkeur niet gestapeld zonder bescherming ertussen, want krassen ontstaan sneller dan je denkt. Wil je porseleinen beeldjes of sieraden bewaren, dan is een droge plek zonder direct zonlicht de beste optie. Zonlicht vervaagt kleuren na verloop van tijd, zeker bij handgeschilderde versieringen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen porselein en aardewerk?
Porselein wordt gemaakt van kaolien en gebakken op zeer hoge temperatuur, waardoor het dicht, sterk en lichtdoorlatend wordt. Aardewerk wordt op een lagere temperatuur gebakken en blijft poreuzer. Daardoor neemt aardewerk sneller vocht op en is het minder transparant in het licht.
Kun je handbeschilderd porselein in de vaatwasser doen?
Handbeschilderde porseleinen stukken kun je beter met de hand wassen. De combinatie van hoge temperatuur en agressief reinigingsmiddel in een vaatwasser tast de verf aan. Na verloop van tijd vervaagt de kleur of laat de verflaag los.
Waar komt de naam Delfts blauw vandaan?
De naam Delfts blauw verwijst naar de stad Delft, waar in de 17de eeuw veel pottenbakkers werkten. Zij schilderden hun aardewerk en porseleinen tegels met blauwe motieven, geïnspireerd door Chinees importwerk. De stijl groeide uit tot een nationaal herkend symbool van Nederlandse ambachtelijkheid.
Hoe leer je zelf porselein beschilderen?
Porselein beschilderen leer je het beste via een workshop of cursus. Je werkt daarin met opglazuurverf die na het schilderen gebakken wordt in een speciale oven. Die bakstap zorgt ervoor dat de kleuren duurzaam vasthechten aan het oppervlak. Workshops voor beginners zijn beschikbaar bij musea en ateliers door heel Nederland.
